Odzież i rękawice spawalnicze
Metka z numerem normy mówi więcej niż wygląd i cena. Poniżej co znaczą oznaczenia EN ISO 11611, EN 12477, EN 388 i EN 407 — i czego przy spawaniu nie wolno nosić w ogóle.
6:01Krótka odpowiedź
- Odzież — EN ISO 11611, klasa 1 albo 2 zależnie od ilości odprysków.
- Rękawice — EN 12477, typ A do MMA i MAG, typ B do TIG.
- Obuwie — EN ISO 20345, klasa S3 z podeszwą HRO, z zakrytą cholewką.
- Przyłbica — EN 175 na osłonę, EN 379 na filtr, stopień zaciemnienia dobrany do prądu.
Normy i oznaczenia
| Norma | Co obejmuje | Oznaczenie |
|---|---|---|
| EN ISO 11611 | Odzież ochronna do spawania | klasa 1 / klasa 2 |
| EN ISO 11612 | Odzież chroniąca przed ciepłem i płomieniem | A B C D E F |
| EN 12477 | Rękawice spawalnicze (typ A i B) | A / B |
| EN 388 | Rękawice — ryzyka mechaniczne | abcd |
| EN 407 | Rękawice — ryzyka termiczne | abcdef |
| EN ISO 20345 | Obuwie bezpieczne | S1 · S2 · S3 · HRO |
| EN ISO 20349-2 | Obuwie do spawania (znak WG) | WG |
| EN 175 · EN 379 | Ochrona oczu i twarzy przy spawaniu | DIN 9–13 |
EN 407, EN 12477, EN ISO 20349: czy to normy odzieży?
Nie. Odzież spawalnicza ma jedną normę — EN ISO 11611 (a na ciepło i płomień ogólnie EN ISO 11612). EN 12477 i EN 407 to normy rękawic: pierwsza wyznacza typy A i B rękawic spawalniczych, druga opisuje odporność na ciepło i płomień sześcioma cyframi. EN ISO 20349-2 dotyczy obuwia, znak WG oznacza odporność na odpryski ciekłego metalu. Sama EN 407 na metce nie dowodzi, że to odzież spawalnicza. Kompletny zestaw — w artykule o środkach ochrony indywidualnej.
Klasa 1 czy klasa 2
EN ISO 11611 dzieli odzież na dwie klasy według tego, ile odprysków i ile ciepła promieniowania musi wytrzymać. Klasa 1 wystarcza przy niewielkim rozprysku: TIG, cienkie blachy, prądy do mniej więcej stu amperów. Klasa 2 jest dla MMA i MAG na większych prądach, dla spawania pozycyjnego i wszędzie tam, gdzie odpryski lecą do góry i za kołnierz.
Praktyczna zasada: jeśli po zmianie znajdujesz wypalone punkty na rękawach, klasa była za niska — albo odzież jest zwyczajnie zużyta. Materiał traci własności ochronne po latach prania, a wypalone dziury nie odrastają.
Rękawice: typ A czy typ B
EN 12477 jest normą właśnie dla rękawic spawalniczych i rozróżnia dwa typy. Typ A — wyższa odporność cieplna kosztem czucia, do elektrody otulonej i półautomatu. Typ B — wyższa zręczność kosztem ochrony, do TIG, gdzie spoiwo prowadzi się palcami.
Na tej samej rękawicy stoją jeszcze dwa oznaczenia. Cztery cyfry EN 388 opisują ryzyka mechaniczne: ścieranie, przecięcie, rozdarcie, przebicie. Sześć cyfr EN 407 — ryzyka termiczne, a dla spawacza liczą się przede wszystkim dwie ostatnie: odporność na małe i na duże rozpryski stopionego metalu.
Skóra przemoczona potem albo wodą przewodzi prąd. Przy spawaniu w wilgoci, w pozycji leżącej i w przestrzeniach zamkniętych to jedna z realnych dróg porażenia — dlatego rękawic nie używa się mokrych, a przy pracy w takich warunkach obowiązują dodatkowe środki opisane w bezpieczeństwie elektrycznym.
Czego nie wolno nosić
Syntetyku pod spodem. Poliester i nylon nie palą się — one się topią. Stopiony materiał przywiera do skóry i oparzenie wychodzi głębsze niż od samego odprysku. Bielizna przy spawaniu ma być bawełniana albo wełniana, i to dotyczy także skarpet.
Odzieży zatłuszczonej. Olej i smar na ubraniu to paliwo. Ta sama kurtka, która wytrzymuje odprysk czysta, zapala się poplamiona.
Kieszeni i mankietów do góry. Odprysk wpada wszędzie, gdzie znajdzie otwartą kieszeń albo podwinięty rękaw, i tam zostaje. Nogawki nosi się na wierzchu cholewki, nigdy wpuszczone w but.
Sznurowadeł na wierzchu i odsłoniętej kostki. Stąd bierze się większość oparzeń stóp — kropla znajduje drogę do środka buta i nie ma jak jej stamtąd wyjąć w rękawicach.
EN ISO 11611 w liczbach: klasa 1, klasa 2, A1 i A2
Klasa na metce to nie ocena „lepsza–gorsza” według producenta, tylko wynik konkretnych badań tkaniny. Dwa z nich rozstrzygają o klasie: ile kropli stopionego metalu materiał przyjmie, zanim temperatura pod nim wzrośnie o 40 K, i po ilu sekundach ciepło promieniowania ogrzeje go o 24 K (wskaźnik RHTI24). Minima podają zgodnie producenci tkanin TenCate i HAVEP, a prace przypisane klasom — załącznik A normy w omówieniach Kübler i powerandcables:
| Badanie | Klasa 1 | Klasa 2 |
|---|---|---|
| Krople stopionego metalu do wzrostu temperatury o 40 K (ISO 9150) | ≥ 15 kropli | ≥ 25 kropli |
| Ciepło promieniowania, RHTI24 (ISO 6942) | ≥ 7 s | ≥ 16 s |
| Rozprzestrzenianie płomienia (ISO 15025) | A1 obowiązkowo, A2 opcjonalnie | A1 obowiązkowo, A2 opcjonalnie |
| Typowe prace (załącznik A normy) | TIG, MIG na małym prądzie, MMA elektrodą rutylową, lutowanie twarde, obsługa przecinarek plazmowych | MMA elektrodą zasadową i celulozową, MAG, MIG na dużym prądzie, drut proszkowy, ręczne cięcie plazmą i tlenem, żłobienie, praca nad głową, ciasne przestrzenie |
Jak to czytać. Klasa 2 wytrzymuje o dwie trzecie więcej kropli (25 zamiast 15) i ponad dwa razy dłużej chroni przed ciepłem promieniowania (16 s zamiast 7). Obie klasy przechodzą to samo badanie rozprzestrzeniania płomienia: A1 oznacza płomień przyłożony do powierzchni tkaniny i jest obowiązkowe, A2 — płomień przyłożony do krawędzi i jest dodatkowe. A2 ma znaczenie przy dolnych krawędziach nogawek, rękawów i poły kurtki, gdzie iskra trafia właśnie w brzeg materiału. Metka „EN ISO 11611 klasa 2 A1+A2” to więc najpełniejszy wariant tej normy.
Przykład doboru. Spawacz robi rano MAG na konstrukcji (180 A), po południu TIG nierdzewki. Klasę dobiera się do cięższej pracy: MAG jest w klasie 2, więc cały komplet w klasie 2. Odwrotnie nie działa — kurtka klasy 1 na MAG przepali się w kilka tygodni na przedramionach i piersi, bo tam trafia większość odprysków.
EN ISO 11611 a EN ISO 11612: czym się różnią
Obie normy dotyczą odzieży trudnopalnej, ale chronią przed czymś innym. EN ISO 11611 jest napisana pod spawanie: małe krople metalu, krótki kontakt z płomieniem, promieniowanie łuku. EN ISO 11612 dotyczy pracy przy cieple i płomieniu w ogóle — hutnictwo, odlewnie, piece — i opisuje ochronę kodami literowymi z poziomami:
- A1/A2 — ograniczone rozprzestrzenianie płomienia (jak w 11611);
- B1–B3 — ciepło konwekcyjne;
- C1–C4 — ciepło promieniowania;
- D1–D3 — rozprysk stopionego aluminium;
- E1–E3 — rozprysk stopionego żelaza;
- F1–F3 — ciepło kontaktowe.
Wniosek praktyczny: odzież tylko z EN ISO 11612 nie jest odzieżą spawalniczą, bo nie przeszła badania małych kropli wg ISO 9150 w sposób wymagany przez 11611. Kurtka z obiema normami na metce nadaje się do spawania i do pracy przy piecu czy odlewaniu, gdzie liczą się kody D i E. Spotyka się też metki z EN 1149-5 (właściwości antyelektrostatyczne) i IEC 61482-2 (łuk elektryczny przy pracach elektrycznych) — to osobne zagrożenia, spawania nie dotyczą.
Materiał: skóra, bawełna trudnopalna, mieszanki
Skóra najlepiej znosi ciężkie odpryski i ciepło, dlatego z niej robi się fartuchy, rękawy, peleryny do pułapu i rękawice. Jest ciężka i gorąca, więc cały kombinezon ze skóry to raczej wyjątek. Bawełna trudnopalna (impregnowana) jest najczęstsza na kurtki i spodnie: oddycha i jest tania, ale impregnat ma swoją trwałość w praniu, podaną przez producenta. Mieszanki z włóknami trudnopalnymi z natury (aramid, modakryl) nie tracą własności w praniu, są lżejsze i droższe. Niezależnie od materiału o przydatności decyduje norma i klasa na metce, nie wygląd tkaniny.
Rękawice: jak czytać EN 12477, EN 388 i EN 407
Rękawica spawalnicza zgodna z EN 12477 musi mieć wyniki badań mechanicznych (EN 388) i termicznych (EN 407) oraz spełniać ogólne wymagania dla rękawic (dawniej EN 420, dziś EN ISO 21420). Typ A musi osiągać wyższe poziomy odporności termicznej i mechanicznej, typ B — wyższą zręczność. Przykład odczytu oznaczeń na rękawicy do MMA:
- EN 388 „3122X” — ścieranie 3, przecięcie 1, rozdarcie 2, przebicie 2; X oznacza, że tego badania nie wykonano.
- EN 407 „413X4X” — palność 4, ciepło kontaktowe 1, konwekcyjne 3, promieniowanie nie badane, małe rozpryski 4, duże rozpryski nie badane.
Dla spawacza najważniejsza jest piąta cyfra EN 407 — małe rozpryski stopionego metalu. Przy MMA i MAG szuka się wysokiej wartości w tym miejscu i długiego mankietu. Przy TIG ważniejsze jest, żeby rękawica była cienka i dobrze leżała: za duża rękawica typu B to gorsze czucie pręta i więcej dotykania wolframem jeziorka.
Jak nosić odzież spawalniczą
- Kołnierz zapięty. Przy TIG i MIG aluminium odsłonięty dekolt opala się od UV w ciągu jednej zmiany.
- Rękaw na mankiet rękawicy. Odprysk spływa po rękawie na zewnątrz rękawicy, a nie do jej środka.
- Kieszenie z klapą zapiętą. Kieszeń otwarta do góry zbiera krople i trzyma je przy ciele.
- Nogawki na cholewkę, bez mankietów. Mankiet łapie kroplę przy kostce — klasyczne oparzenie spawacza.
- Kurtka zachodzi na spodnie. Przy pochyleniu nie może powstać szczelina w pasie.
- Nic palnego w kieszeniach. Zapalniczka gazowa, zapałki, papierowe notatki zostają w szafce.
Pranie, naprawa i kiedy wycofać odzież
Pierze się według symboli na metce, bo tylko w takich warunkach producent deklaruje zachowanie własności ochronnych. Odzież zatłuszczoną olejem czy smarem pierze się od razu: tłuszcz pali się niezależnie od tego, czy tkanina jest trudnopalna. Naprawia się łatą z tkaniny o tych samych własnościach i nicią trudnopalną; łata z dżinsu czy syntetyku robi w kurtce dziurę w ochronie.
Odzież wycofuje się, gdy:
- ma przepalenia na wylot albo przetarcia, przez które widać spód;
- tkanina jest przypalona, sztywna lub krucha;
- zabrudzenia olejem nie schodzą w praniu;
- przekroczono liczbę prań podaną przez producenta;
- zamki i zapięcia nie trzymają, więc nie da się jej nosić zapiętej.
Rękawice skórzane suszy się z dala od grzejnika — skóra przegrzana na mokro twardnieje, kurczy się i pęka. Rękawicę z przepaleniem albo rozprutym szwem wymienia się od razu. W Polsce pranie, konserwację i naprawę odzieży i środków ochrony zapewnia pracodawca (art. 2379 § 2 Kodeksu pracy), a same środki dostarcza nieodpłatnie (art. 2376 § 1).
Typowe błędy przy odzieży i rękawicach
- Polar albo koszulka z poliestru pod kurtką. Najczęstszy błąd zimą — przepalenie kurtki w jednym punkcie, a oparzenie od stopionego syntetyku na dużym obszarze.
- Podwinięte rękawy w upale. UV i odpryski na przedramiona.
- Jedna para rękawic do wszystkiego. Gruba rękawica typu A przy TIG psuje prowadzenie pręta, cienka typu B przy MMA przepuszcza ciepło w kilka minut.
- Kamizelka odblaskowa z poliestru na wierzch. Topi się; na budowie szuka się odzieży ostrzegawczej (EN ISO 20471), która ma też EN ISO 11611.
- Kurtka klasy 1 do żłobienia i cięcia. Załącznik A wymaga tu klasy 2.
- Mokre rękawice przy spawaniu w wilgoci. Izolacja znika.
Reszta wyposażenia
Ochrona oczu i dobór stopnia zaciemnienia — przyłbica spawalnicza i kalkulator stopnia DIN. Ochrona dróg oddechowych, której odzież nie zastąpi — półmaski i nawiew. Całość wyposażenia w jednym miejscu — środki ochrony indywidualnej.
Częste pytania
Czy zwykłe ubranie robocze wystarczy do spawania?
Nie. Odzież spawalnicza musi spełniać EN ISO 11611 — chodzi o to, żeby materiał nie podtrzymywał płomienia i żeby odpryski się w nim nie zagnieżdżały. Zwykły drelich bawełniany pali się, a poliester topi się i przywiera do skóry; oparzenie od stopionego syntetyku goi się gorzej niż od samego odprysku.
Czym różni się rękawica typu A od typu B?
Odpornością cieplną kontra czuciem. EN 12477 dzieli rękawice spawalnicze na typ A — grubsze, do MMA i MAG, gdzie leci więcej odprysków — i typ B, cieńsze i bardziej czułe, do TIG, gdzie trzeba prowadzić spoiwo palcami. Typ B przy elektrodzie otulonej to poparzone dłonie, typ A przy TIG to spoiwo na podłodze.
Co znaczą cyfry na rękawicy?
Cztery cyfry pod symbolem młotka to EN 388: ścieranie, przecięcie, rozdarcie i przebicie — im wyższa, tym lepiej, zakres zwykle 0–4 lub 0–5. Sześć cyfr pod symbolem płomienia to EN 407: palność, ciepło kontaktowe, konwekcyjne, promieniowanie, małe i duże rozpryski stopionego metalu. Do spawania najważniejsze są dwie ostatnie.
Co oznacza A1 i A2 na odzieży spawalniczej?
To sposób badania rozprzestrzeniania płomienia wg ISO 15025. A1 — płomień przyłożony do powierzchni tkaniny, badanie obowiązkowe dla EN ISO 11611. A2 — płomień przyłożony do krawędzi, badanie dodatkowe; ważne przy brzegach rękawów i nogawek. Oznaczenie „A1+A2” mówi, że tkanina przeszła oba.
Klasa 1 czy klasa 2 do MIG/MAG?
Do MAG — klasa 2: załącznik A normy EN ISO 11611 zalicza MAG w CO₂ i mieszankach, MIG na dużym prądzie i drut proszkowy do procesów z dużą ilością odprysków. Klasa 1 wystarcza przy MIG na małym prądzie i przy TIG. Klasa 2 w badaniu przyjmuje co najmniej 25 kropli metalu zamiast 15.
Czy odzież EN ISO 11612 nadaje się do spawania?
Sama — nie. EN ISO 11612 chroni przed ciepłem i płomieniem w ogóle (kody A–F), ale nie obejmuje badań dla odprysków spawalniczych wymaganych przez EN ISO 11611. Do spawania potrzebna jest 11611; wiele kurtek ma obie normy na metce.
Jak prać odzież spawalniczą?
Według symboli na metce i od razu, gdy jest zatłuszczona — olej pali się nawet na tkaninie trudnopalnej. Impregnowana bawełna zachowuje własności przez liczbę prań podaną przez producenta. Łaty tylko z materiału trudnopalnego. W Polsce pranie zapewnia pracodawca (art. 2379 § 2 Kodeksu pracy).
Aktualizacja: