Ochrona dróg oddechowych spawacza

Maska jest ostatnim ogniwem, nie pierwszym. Najpierw usuwa się źródło i odciąga dym u miejsca powstawania, a dopiero to, czego nie da się usunąć, zatrzymuje filtr na twarzy — i taka jest kolejność również w przepisach, nie tylko w poradnikach.

Drukuj tabelę

Kolejność, która obowiązuje

1. Zmienić proces albo materiał. Drut lity zamiast proszkowego, TIG zamiast MMA, materiał bez powłoki zamiast ocynkowanego — to zmniejsza ilość dymu wielokrotnie, a nie o procenty.
2. Odciągnąć u źródła. Ramię odciągowe albo odciąg na palniku wg ISO 21904 zabiera dym, zanim dotrze do strefy oddychania.
3. Przewietrzyć pomieszczenie. Wentylacja ogólna rozcieńcza to, co uciekło odciągowi.
4. Dopiero teraz maska. Ochrona osobista jest ostatnia, bo działa tylko wtedy, gdy jest założona i dopasowana.

Pobierz schemat: SVG · PNG

Czym się chronić

FFP2 czy FFP3

Klasa filtra mówi, ile cząstek zatrzymuje: FFP1 najmniej, FFP3 najwięcej. Przy spawaniu granica przebiega w praktyce tak: FFP2 — krótkie prace na stali niestopowej przy działającej wentylacji; FFP3 — nierdzewka i ocynk, praca przez całą zmianę, przestrzenie zamknięte, wszystko z dymem rakotwórczym.

Ważniejsze od klasy bywa jednak dopasowanie. Półmaska działa dzięki szczelności na twarzy, a szczelność psuje zarost, blizna, źle dobrany rozmiar i po prostu zsunięcie maski pod brodę „na chwilę”. Nieszczelna FFP3 chroni gorzej niż dobrze dopasowana FFP2, bo powietrze idzie obok filtra.

Nawiew: dlaczego bywa skuteczniejszy

Przyłbica z nawiewem wg EN 12941 ma dmuchawę na pasku, filtr i wąż do osłony. Nadciśnienie pod przyłbicą sprawia, że nieszczelności nie wciągają brudnego powietrza, tylko wypychają czyste na zewnątrz — dlatego zarost jej nie przeszkadza, a oddychanie nie wymaga wysiłku.

Praktyczna przewaga jest jednak inna: nawiewu nie zdejmuje się po dwudziestu minutach. Półmaskę pod przyłbicą w upale ściąga prędzej czy później prawie każdy, a sprzęt zdjęty nie chroni w ogóle. W ciasnych zbiornikach, gdzie może brakować samego tlenu, filtr nie pomoże w ogóle i potrzebny jest aparat wężowy wg EN 14594 z powietrzem doprowadzanym z zewnątrz.

Odciąg na palniku

Odsysanie wbudowane w uchwyt MIG/MAG zabiera dym kilka centymetrów od łuku, czyli zanim wzniesie się do twarzy. ISO 21904 opisuje wymagania dla takich urządzeń i sposób sprawdzania ich skuteczności.

Dwa zastrzeżenia z praktyki. Po pierwsze, zbyt mocny odciąg zasysa gaz osłonowy i daje pory — dlatego wydajność się reguluje, a nie ustawia na maksimum. Po drugie, odciąg u źródła nie zwalnia z maski przy nierdzewce: zabiera większość dymu, ale chrom sześciowartościowy jest groźny w ilościach, przy których „większość” to za mało.

Klasy filtrów i maski spawalnicze: FFP, P i TH

Przy stanowisku spawalniczym spotyka się pięć rodzin sprzętu, każda z własną normą. Półmaska filtrująca wg EN 149 to maska i filtr w jednym, w klasie FFP1, FFP2 lub FFP3; oznaczenie NR znaczy „tylko na jedną zmianę”, R — „wielokrotnego użytku”. Półmaska gumowa lub silikonowa wg EN 140 przyjmuje wymienne filtry przeciwpyłowe wg EN 143 w klasach P1, P2 i P3. Sprzęt filtrujący z wymuszonym przepływem powietrza, z hełmem lub kapturem wg EN 12941 — przy spawaniu przyłbica z nawiewem — ma klasy TH1, TH2 i TH3, a ten sam układ ze szczelną maską wg EN 12942 klasy TM1–TM3. W aparacie wężowym sprężonego powietrza wg EN 14594 powietrze w ogóle nie przechodzi przez filtr, tylko przychodzi uzdatnione z instalacji sprężonego powietrza.

To, jak mocno sprzęt chroni, poszczególne kraje podają inaczej. W Niemczech obowiązuje poziom ochrony z DGUV Regel 112-190 (tabela 2), w Wielkiej Brytanii przypisany współczynnik ochrony (APF) z HSE HSG53 (tabela 10). Oba mówią, ile razy stężenie w powietrzu wdychanym jest niższe niż wokół, jeśli sprzęt jest dobrze dopasowany i noszony — ale liczby nie wszędzie są takie same:

Wynikają z tego trzy rzeczy. Po pierwsze: FFP2 i P2 mają w obu dokumentach 10, TH2 — 20; tu panuje zgoda. Po drugie: przy FFP3 i TH3 dokumenty się rozchodzą; kto nie wie, według którego zakład ocenia ryzyko, liczy z mniejszą wartością. Po trzecie, i to rozstrzyga przy spawaniu: DGUV Regel 112-190 nie dopuszcza FFP1, P1 ani nawiewu TH1 przeciwko substancjom rakotwórczym — czyli przeciwko chromowi(VI) i niklowi z dymu stali nierdzewnej — a HSG53 także odradza FFP1 przy dymach spawalniczych. Litera P po klasie (TH2P, TH3P) oznacza filtr przeciwpyłowy i nic nie mówi o gazach.

Kiedy potrzebny jest nawiew albo powietrze z zewnątrz

Półmaska na twarzy przestaje wystarczać, gdy zachodzi którykolwiek z tych przypadków:

• Stal nierdzewna i materiały wysokostopowe. W dymie jest chrom(VI) i nikiel, oba rakotwórcze. Niemiecka TRGS 528 wskazuje tu jako właściwą ochronę przyłbice z nawiewem TH2P lub TH3P i maski z nawiewem TM1P–TM3P. Szczegóły — dym ze stali nierdzewnej.
• Ocynk i materiały powlekane. Tlenek cynku to cząstki i zostaje w filtrze P; podkłady, farby i oleje rozkładają się jednak w łuku także na gazy, na które żaden filtr przeciwpyłowy nie pomoże. Najlepiej przed spawaniem zeszlifować strefę spoiny do czystego metalu.
• Ciasne przestrzenie, zbiorniki, dna podwójne. Dym się nie rozrzedza, gaz osłonowy wypiera powietrze. Jak ma tam wyglądać wentylacja i odciąg — dymy spawalnicze i wentylacja.
• Długa praca. Kto spawa przez większą część zmiany, dochodzi z maską do granicy czasu noszenia i do upału pod nią; przyłbica z nawiewem nie ma żadnego z tych ograniczeń (liczby niżej, wg DGUV Regel 112-190).
• Zarost. Hełm lub kaptur z nawiewem nie potrzebuje uszczelnienia na twarzy; maska FFP i półmaska potrzebują go bezwzględnie.

Gazy: tu filtr przeciwpyłowy nic nie da

Filtr P zatrzymuje cząstki, nie gazy. Przy spawaniu powstają zaś trzy groźne gazy: ozon — z tlenu powietrza pod wpływem promieniowania UV łuku, najwięcej przy TIG i MIG aluminium; tlenki azotu — głównie przy spawaniu gazowym i cięciu plazmą; tlenek węgla — z rozpadu CO₂ przy MAG. Na gazy potrzebny jest pochłaniacz lub filtropochłaniacz wg EN 14387, którego typ producent dopuszcza do konkretnej substancji, albo powietrze z zewnątrz. Na tlenek węgla filtra do pracy nie ma — tylko świeże lub sprężone powietrze. A tam, gdzie może zabraknąć samego tlenu, np. w zbiorniku, do którego napłynął argon, nie pomoże żaden sprzęt filtrujący: wyłącznie sprzęt izolujący, niezależny od otaczającego powietrza — aparat wężowy albo butlowy.

DGUV Regel 112-190 wymienia wprost jeszcze jedno zagrożenie: iskry i gorące odpryski mogą zapalić filtr, a tlący się filtr wydziela tlenek węgla, który użytkownik wdycha bezpośrednio. Do spawania dobiera się więc sprzęt, w którym wlot iskier jest w miarę możliwości zablokowany — osłona przeciwiskrowa przed filtrem, filtr nie w stronę odprysków.

Jak dobrać ochronę dróg oddechowych do spawania — krok po kroku

1. Ustal proces i materiał. Materiał decyduje, czy w dymie są substancje rakotwórcze; proces — ile dymu w ogóle powstaje.
2. Oszacuj ilość dymu. Rząd wielkości dla każdego procesu jest w tabeli na stronie dymy spawalnicze: między TIG a drutem samoosłonowym różnica jest dziesięciokrotna i większa.
3. Sprawdź, czy jest odciąg u źródła. Ramię odciągowe albo odciąg na palniku obniżają to, co dociera do twarzy. Bez nich wybiera się klasę wyżej.
4. Ustal klasę. Stal niestopowa, krótko, z odciągiem — FFP2 lub P2. Nierdzewka, ocynk, cała zmiana, ciasne przestrzenie — co najmniej FFP3 lub P3, lepiej nawiew TH2 lub TH3. Gazy — filtropochłaniacz albo powietrze z zewnątrz. Brak tlenu — sprzęt izolujący.
5. Dopasuj do przyłbicy. Półmaska musi mieścić się pod opuszczoną przyłbicą tak, żeby jej nie przesuwała; są płaskie modele robione właśnie do tego. W przyłbicy z nawiewem ochrona oczu i dróg oddechowych to jedno — stopień zaciemnienia filtra, nagłowie i masę sprawdza się razem, zob. przyłbica spawalnicza.
6. Sprawdź szczelność. Przy pierwszym doborze test dopasowania (fit-test), który wskaże model i rozmiar; potem przed każdym użyciem kontrola szczelności według instrukcji producenta. Na linii uszczelnienia gładko ogolony.
7. Ustal wymianę filtrów. Filtr przeciwpyłowy w miarę zapełniania przede wszystkim coraz trudniej przedychać. Wymienia się go, gdy oddychanie wyraźnie się utrudnia, gdy jest uszkodzony lub przemoczony, a w nawiewie — gdy alarm zgłasza za mały przepływ. FFP z oznaczeniem NR po zmianie idzie do kosza. Oba filtry maski dwufiltrowej zawsze wymienia się razem (HSE HSG53).
8. Przechowuj właściwie. Po zmianie maskę wyczyść i trzymaj z filtrami w zamkniętym pojemniku lub worku, nie na haku nad stanowiskiem: pył osiada w środku i jest wdychany przy następnym założeniu. Ładuj akumulator nawiewu, filtr wstępny i osłonę przeciwiskrową wymieniaj na czas.

Przepisy: w Polsce i jeśli pracujesz w Niemczech (TRGS 528, DGUV)

W Polsce

Wymagania BHP dla spawania, napawania, lutowania, zgrzewania i cięcia termicznego zbiera rozporządzenie Ministra Gospodarki z 27 kwietnia 2000 r. w sprawie bezpieczeństwa i higieny pracy przy pracach spawalniczych (Dz.U. 2000 nr 40 poz. 470). Środki ochrony indywidualnej, w tym sprzęt ochrony dróg oddechowych, pracodawca musi dostarczyć nieodpłatnie i poinformować, jak się nimi posługiwać (art. 237⁶ § 1 Kodeksu pracy) — maska nie jest prywatną sprawą spawacza. Konkretny sprzęt wynika z oceny ryzyka zawodowego na danym stanowisku, a klasy i oznaczenia są te same co w całej UE, bo normy EN obowiązują w Polsce jako PN-EN.

Jeśli pracujesz w Niemczech: czego wymaga TRGS 528

Kto spawa w Niemczech, pracuje według TRGS 528 „Schweißtechnische Arbeiten” i publikacji DGUV; wykaz dokumentów z zakresem jest na stronie dymy spawalnicze i wentylacja. Jeśli zastąpienie procesu, odciąg i wentylacja nie wystarczają, pracodawca zapewnia właściwą ochronę dróg oddechowych — na swój koszt, jako część środków ochronnych. Gdy uwalniają się substancje rakotwórcze, zwłaszcza przy spawaniu stali wysokostopowych i stopów na osnowie niklu, ochronę dróg oddechowych trzeba zapewnić, z wyjątkiem procesów z grupy emisji „niskiej”. Jako właściwe TRGS wskazuje hełmy i kaptury z nawiewem i filtrem przeciwpyłowym TH2P lub TH3P oraz maski z nawiewem TM1P–TM3P. Pierwszeństwo ma sprzęt nieobciążający — poniżej 3 kg i bez oporu oddychania, czyli przyłbica z nawiewem. Sprzęt obciążający (powyżej 3 kg lub z oporem oddychania — tu należą maski FFP i półmaski z filtrem) nie może być rozwiązaniem stałym: najwyżej 120 godzin w ciągu trzech miesięcy. Przy codziennym spawaniu ta granica przychodzi szybko — w praktyce prowadzi do nawiewu.

Czas używania wg DGUV Regel 112-190

Dawne „ograniczenie czasu noszenia” w wydaniu z 2021 r. nazywa się „Gebrauchsdauer”. Tabela 21 reguły podaje wartości orientacyjne:

• maska FFP bez zaworu wydechowego: 75 minut noszenia, potem 30 minut przerwy, najwyżej 360 minut na zmianę;
• maska FFP z zaworem wydechowym: 150 minut, 30 minut przerwy, najwyżej 420 minut;
• półmaska z filtrem P3: 135 minut, 30 minut przerwy, najwyżej 420 minut;
• nawiew z hełmem lub kapturem do 3 kg: bez ograniczenia.

To wartości dla zwykłych warunków; upał przy stanowisku i ciężka praca je skracają, a reguła przewiduje na to potrącenia. Przerwa oznacza maskę zdjętą, ale poza dymem — nie obok łuku, przy którym kolega dalej spawa.

Badania lekarskie wg ArbMedVV

To, jakie badanie profilaktyczne jest wymagane, zależy od grupy sprzętu wg AMR 14.2, wyznaczanej masą i oporem oddychania. Dla grup 2 i 3 — należy do nich półmaska z filtrem P3 — badanie jest obowiązkowe i bez niego nie wolno podjąć pracy. Dla grupy 1 — maski FFP, półmaska z P2 — pracodawca musi je zaproponować. Może odpaść przy sprzęcie poniżej 3 kg bez oporu oddychania, czyli przy nawiewie, oraz przy grupie 1 noszonej nie dłużej niż pół godziny dziennie. Badanie wykonuje lekarz medycyny pracy, zwykle według zasady DGUV G 26. Niezależnie od maski badania może wymagać sam dym — to część oceny dymu wg TRGS 528.

Typowe błędy w ochronie dróg oddechowych spawacza

• Maska przeciwpyłowa albo FFP1 do MAG na nierdzewce. Nie jest dopuszczona przeciwko substancjom rakotwórczym; tu ochrona zaczyna się od FFP3, a właściwa jest przyłbica z nawiewem TH2 lub TH3.
• Maska, która nie mieści się pod przyłbicą. Przyłbica naciska na maskę, ta odstaje przy nosie i dym idzie obok filtra. Kontrola: przy opuszczonej przyłbicy mocno wciągnij powietrze — maska musi jeszcze bardziej przylgnąć.
• P3 na ozon. Filtr przeciwpyłowy nie zatrzymuje gazu; przy TIG aluminium chroni przed dymem, nie przed ozonem.
• Broda albo kilkudniowy zarost. DGUV Regel 112-190 wprost zalicza szczecinę do tego, co niszczy szczelność. Albo ogolony — albo nawiew z kapturem.
• Zdejmowanie maski „na chwilę”. Szczepienie, oglądanie spoiny, zmiana chwytu — to wszystko dzieje się przy łuku, gdzie dym jest najgęstszy. Sprzęt noszony czasami chroni czasami.
• Filtry przechowywane w pyle. Otwarte filtry na stole zapychają się pyłem ze szlifowania, zanim w ogóle zostaną użyte; maska na gwoździu ma w środku pył, który przy zakładaniu trafia prosto do płuc.
• Praca dalej, gdy nawiew alarmuje. Gdy przepływ spada, hełm nie chroni już wystarczająco (DGUV Regel 112-190); wyjdź ze strefy i wymień filtr lub akumulator.

Co dalej

Skład dymu i wentylacja stanowiska — dymy spawalnicze. Najgroźniejszy przypadek — dym ze stali nierdzewnej. Reszta wyposażenia — odzież i rękawice.

Autor: Dmitry Frolov, spawacz i ślusarz konstrukcji stalowych Aktualizacja: 5 października 2026