Protokół badania wizualnego
Formularz VT wg EN ISO 17637 z gotową tabelą kryteriów akceptacji: podaj poziom jakości, rodzaj spoiny i grubość, a generator wstawi wartości dopuszczalne wg ISO 5817 dla każdej niezgodności i zostawi kolumny na pomiar i ocenę. Gotowy protokół pobierzesz jako tabelę CSV.
Krótka odpowiedź
Badaniu wizualnemu podlega każda spoina (100 %), pozostałe metody — zwykle wyrywkowo, w zakresie z dokumentacji. ISO 17637 ustala warunki: co najmniej 350 lx na powierzchni, oko nie dalej niż 600 mm, kąt nie mniejszy niż 30°. Kryteria akceptacji podaje ISO 5817 według poziomu z dokumentacji. Generator niżej składa protokół z gotową tabelą dopuszczalnych wartości dla twojej grubości.
Co widzi badanie wizualne, a czego nie
Oko znajduje tylko to, co wychodzi na powierzchnię: podtopienie, nadlew, wklęsłość grani, przesunięcie brzegów, pory, pęknięcia na licu i w grani. Przyklejenia i braku przetopu wewnątrz spoiny nie zobaczy — do nich potrzebna jest radiografia, ultradźwięki albo inna metoda objętościowa. Mimo to pozycje te stoją w tabeli protokołu i nie jest to pomyłka: tabela wymienia kryteria akceptacji wg ISO 5817, a nie listę tego, co da się dostrzec okiem. Przy spoinie jednostronnej z dostępem do grani brak przetopu jest właśnie widoczny.
Poziom jakości bierze się z dokumentacji projektowej, a nie z oceny badającego. Wg EN 1090-2 wynika on z klasy wykonania: EXC1 — D, EXC2 — C, EXC3 — B. Jeśli klasy w dokumentach nie ma, dla nośnych konstrukcji stalowych najczęściej domyślnie przyjmuje się EXC2, ale potwierdzić to musi osoba odpowiedzialna za spawanie, a nie ta, która trzyma lupę.
Co zapisać, żeby protokół przyjęto
Puste rubryki w formularzu nie są formalnością. Numer spoiny i odniesienie do rysunku wiążą protokół z wyrobem, odniesienie do WPS — z technologią, znak spawacza — z człowiekiem. Bez tego powiązania wpis „zgodne” odnosi się nie wiadomo do czego i przy rozliczeniu nic nie znaczy.
Warunki badania też się zapisuje: oświetlenie, odległość i kąt to wymagania normy, a jeśli ich nie spełniono, wyniku nie można uznać za uzyskany wg ISO 17637.
Jak przeprowadzić badanie VT krok po kroku
- Ustal poziom i dokumenty. Poziom jakości (B, C lub D) bierzesz z rysunku albo specyfikacji, numer spoiny — z zestawienia spoin, technologię — z WPS. Bez tych trzech rzeczy protokół nie ma do czego się odnieść.
- Przygotuj powierzchnię. Spoina ma być oczyszczona z żużla i odprysków. Pod żużlem nie widać ani podtopienia, ani porów na licu.
- Sprawdź warunki. Luksomierz: co najmniej 350 lx. Oko nie dalej niż 600 mm, kąt patrzenia nie mniejszy niż 30°. Gdzie nie da się podejść — lusterko lub endoskop.
- Idź wzdłuż spoiny i mierz. Najpierw całość okiem, potem spoinomierzem miejsca podejrzane: najgłębsze podtopienie, najwyższy nadlew, największe przesunięcie. Do protokołu wpisuje się wartość najgorszą, nie średnią.
- Porównaj z tabelą i oceń. Pomiar ≤ wartość dopuszczalna — zgodne. Powyżej albo niezgodność z oznaczeniem „nie dopuszcza się” — niezgodne, zapisujesz i przekazujesz osobie odpowiedzialnej za spawanie.
Przykład: spoina czołowa 10 mm, b = 14 mm, trzy poziomy obok siebie
Dane jak w domyślnych ustawieniach generatora: spoina czołowa, grubość t = 10 mm, szerokość lica b = 14 mm, szerokość grani 6 mm. Tabela pokazuje, co generator wstawi do kolumny „dopuszcza się” przy każdym poziomie (wartości z tych samych reguł co kalkulator ISO 5817):
| Niezgodność (ISO 6520-1) | Wzór dla C | B | C | D |
|---|---|---|---|---|
| 5011 podtopienie | 0,1·t, max 0,5 | 0,50 mm | 0,50 mm | 1,00 mm |
| 502 nadmierny nadlew lica | 1 + 0,15·b, max 7 | 2,40 mm | 3,10 mm | 4,50 mm |
| 504 nadmierny przetop | 1 + 0,6·b, max 4 | 2,20 mm | 4,00 mm | 5,00 mm |
| 511 niecałkowite wypełnienie rowka | 0,1·t, max 1 | nie dopuszcza się | 1,00 mm | 2,00 mm |
| 515 wklęsłość grani | 0,1·t, max 1 | 0,50 mm | 1,00 mm | 2,00 mm |
| 507 przesunięcie brzegów | 0,15·t, max 4 | 1,00 mm | 1,50 mm | 2,50 mm |
| 2017 por powierzchniowy | 0,2·t, max 2 | nie dopuszcza się | 2,00 mm | 3,00 mm |
| 402 brak przetopu | — | nie dopuszcza się | nie dopuszcza się | 2,00 mm |
| 401 przyklejenie, 100 pęknięcie | — | nie dopuszcza się na żadnym poziomie | ||
Co z tego wynika w praktyce. Podtopienie 0,7 mm na tej blasze przejdzie przy D, ale nie przy C — a EXC2 to właśnie C. Nadlew 3,5 mm jest za wysoki dla C (3,10 mm) i dopuszczalny dla D. Przesunięcie brzegów 1,2 mm: zgodne dla C, niezgodne dla B. Dlatego poziom wpisuje się do protokołu przed pomiarami, a nie dobiera po nich.
Jak czytać tabelę kryteriów w protokole
Wzór i górny limit. Każda wartość to wzór od grubości t albo szerokości b, obcięty stałym maksimum. Przy cienkiej blasze decyduje wzór, przy grubej — maksimum: podtopienie dla C to 0,1·t, ale nie więcej niż 0,5 mm, więc od t = 5 mm wartość już nie rośnie.
Która szerokość. Dla nadlewu lica b to szerokość lica. Dla nadmiernego przetopu norma liczy od szerokości grani po stronie przetopu i generator ma na nią osobne pole. W przykładzie grań ma 6 mm: na poziomie B limit to 1 + 0,2·6 = 2,2 mm, a szerokość lica 14 mm dałaby 3 mm — łagodniej niż norma. Jeśli pole zostanie puste, generator wpisze do protokołu wzór, a liczbę wstawia się po zmierzeniu grani.
„Nie dotyczy” i „nie dopuszcza się”. Pierwsze znaczy, że pozycja nie odnosi się do tego rodzaju spoiny (nadlew spoiny pachwinowej przy czołowej). Drugie — że niezgodność jest zakazana i każdy jej ślad daje ocenę negatywną. Przyczyny i zapobieganie każdej niezgodności opisuje katalog wad spoin, a zasady samej normy — na stronie o ISO 5817.
Typowe błędy w protokole VT
- „OK” zamiast liczby. Bez wartości zmierzonej nie da się sprawdzić, czy ocenę wystawiono poprawnie.
- Badanie przed oczyszczeniem. Żużel zakrywa podtopienia i pory; wynik „zgodne” na nieoczyszczonej spoinie nic nie znaczy.
- Brak warunków badania. Jeśli w protokole nie ma oświetlenia i odległości, nie wiadomo, czy spełniono ISO 17637.
- Poziom dobrany do wyniku. Poziom wynika z dokumentacji, a nie z tego, co wyszło w pomiarze.
- Naprawa bez zapisu. Spoinę po naprawie bada się ponownie i zapisuje osobno — z tym samym numerem i dopiskiem o naprawie.
Częste pytania
Jaki poziom jakości wybrać?
Żadnego — poziomu się nie wybiera. Stoi on w dokumentacji projektowej, a wg EN 1090-2 wynika z klasy wykonania: EXC1 daje D, EXC2 daje C, EXC3 daje B. Badający poziom stosuje, a nie wyznacza.
Dlaczego w tabeli jest przyklejenie i brak przetopu, skoro VT ich nie widzi?
Bo to wykaz kryteriów akceptacji wg ISO 5817, a nie lista tego, co widać okiem. Część z nich rzeczywiście wymaga badania objętościowego, a część jest widoczna: przy spoinie jednostronnej z dostępem do grani brak przetopu rozpoznaje się wprost w grani.
Czy badający musi mieć certyfikat?
ISO 17637 wymaga przeszkolonego personelu, a konkretny stopień wg EN ISO 9712 wymagają zamawiający albo stosowana norma. Dla konstrukcji wg EN 1090 wymagania wobec personelu stawia sama norma wraz ze specyfikacją zamówienia.
Pomiar wyszedł powyżej wartości dopuszczalnej — co dalej?
Zapisać niezgodność i zatrzymać się. Decyzję o naprawie albo odrzuceniu podejmuje osoba odpowiedzialna za spawanie, według zatwierdzonej procedury naprawczej. Badający mierzy i zapisuje, ale nie dysponuje spoiną.
Ile luksów potrzeba do badania wizualnego?
ISO 17637 wymaga co najmniej 350 lx na badanej powierzchni i zaleca 500 lx. Zwykłe oświetlenie hali często daje mniej, zwłaszcza w środku konstrukcji albo pod pasem belki — dlatego mierzy się luksomierzem w miejscu badania i dokłada latarkę. Wynik pomiaru warto wpisać do protokołu.
Czym mierzyć podtopienie, nadlew i przesunięcie brzegów?
Spoinomierzem: uniwersalny ma skalę głębokości podtopienia, wysokości nadlewu, grubości spoiny pachwinowej i przesunięcia. Do tego lupa, latarka i lusterko do miejsc bez dostępu. Pomiar wpisuje się w kolumnę „zmierzono” obok wartości dopuszczalnej, a nie samo „OK”.
Czy badanie wizualne robi się tylko po spawaniu?
Nie. ISO 17637 opisuje badanie przed spawaniem (przygotowanie brzegów, odstęp, czystość), w trakcie (grań, czyszczenie między ściegami) i po nim. Protokół z generatora dotyczy etapu końcowego, ale błąd przygotowania wykryty przed spawaniem kosztuje minuty, a po spawaniu — naprawę.
Aktualizacja: