Działy

Mapa strony →

PL

Spawanie łukiem krytym 121: jak działa, topniki, zastosowanie

Numer 121 w ISO 4063 to spawanie łukiem krytym drutem litym, w skrócie SAW. Łuk pali się pod warstwą sypkiego topnika, głowica sama prowadzi drut, a spawacz zamienia się w operatora maszyny. Dlatego 121 spotkasz przy długich spoinach i grubych blachach, a nie przy bramie czy balustradzie.

Metoda 121: spawanie łukiem krytym (SAW), topnik, zastosowanie5:18
Wideo do artykułu: Metoda 121: spawanie łukiem krytym (SAW), topnik, zastosowanie Więcej na kanale WorldWelders

Krótka odpowiedź

121 to spawanie łukiem krytym drutem litym: goły drut topi się w łuku zakrytym topnikiem, który po stopieniu staje się żużlem i osłania jeziorko. Proces jest zmechanizowany, głęboko przetapia materiał i daje dużą wydajność, ale nadaje się prawie wyłącznie do pozycji PA i PB oraz do prostych lub okrągłych spoin. Obsługuje go operator kwalifikowany według ISO 14732, a nie spawacz z ISO 9606-1.

Jak przebiega proces

Drut ze szpuli przechodzi przez rolki podające do głowicy i końcówki prądowej. Tuż przed łukiem lub wokół niego z kosza sypie się topnik. Część topnika topi się i tworzy płynny żużel, który przykrywa jeziorko, chroni je przed powietrzem, kształtuje lico i spowalnia stygnięcie. Reszta topnika zostaje sypka i można ją zassać z powrotem, przesiać i użyć ponownie. Skorupa żużla po ostygnięciu odpada sama albo się ją odbija.

Skoro łuk jest zakryty, nie ma błysku, prawie nie ma rozprysku i nie ma gazu, który mógłby zdmuchnąć wiatr. Prąd jest duży, a droga prądu w drucie krótka, dlatego przetop jest głęboki, a ścieg szeroki. Spawarka pracuje na prądzie stałym lub przemiennym, a głowica jedzie po szynie, wózku lub porusza się razem z obracanym elementem.

Przekrój wzdłuż spoiny przy spawaniu łukiem krytym: drut przez rolki i końcówkę prądową schodzi w warstwę sypkiego topnika, łuk pali się w zamkniętej wnęce, za nim jezioro, ciekły żużel i skorupa żużla na gotowej spoinie; topnik podawany przed łukiem, nadmiar odsysany za nim
Łuk pali się pod warstwą topnika: przed nim podawany jest topnik, za nim zostaje żużel, a nadmiar topnika wraca do obiegu.

Pobierz schemat: SVG · PNG

Reklama

121, 122 i 125: podnumery

Cała grupa 12 w ISO 4063 to spawanie łukiem krytym. Numer zależy od elektrody:

NrNazwa procesuSkrót
12Spawanie łukiem krytym—
121Spawanie łukiem krytym drutem litymSAW
122Spawanie łukiem krytym taśmąSAW
125Spawanie łukiem krytym drutem proszkowymSAW

Najczęstszy jest drut lity, czyli 121. Taśma (122) daje szeroki, płytki ścieg i bywa używana do napawania, drut proszkowy (125) zmienia skład stopiwa przez rdzeń. W ISO 4063 są jeszcze dalsze numery grupy 12 dla odmian z kilkoma drutami czy dodatkiem proszku; cały wykaz jest w tabeli ISO 4063.

Gdzie się stosuje

Proces opłaca się tam, gdzie spoina jest długa, prosta lub okrągła, a materiał gruby: belki spawane z blach (spoiny pachwinowe pasa ze środnikiem), wzdłużne szwy rur dużej średnicy, zbiorniki i kotły z obrotem na rolkach, sekcje wież, elementy okrętowe. Przy krótkich, krętych spoinach i pracach w terenie czas na ustawienie maszyny zjada cały zysk.

Topnik trzyma się spoiny własnym ciężarem, więc zakres pozycji jest wąski: PA dla spoin czołowych i PB dla pachwinowych. PC wymaga specjalnych rozwiązań, a pion i sufit odpadają. Pozostałe pozycje opisuje strona pozycje spawania; zwykle element obraca się tak, żeby spoina leżała w PA.

Czym różni się od 135 i 136

Cecha121135 / 136
Osłonatopnik i żużelgaz (136 dodatkowo żużel)
Łukniewidocznywidoczny
Prowadzeniegłowica, operatoruchwyt w ręku
PozycjePA, PBwszystkie
Przetop i wydajnośćgłęboki, duża na długiej spoiniemniejsze, ale elastyczniejsze
Wiatrmało groźnyzdmuchuje osłonę gazową
Dodatkowotopnik do suszenia i odzyskubutla i reduktor

Szczegóły samych 135, 136 i 138 są na stronie 135, 136 i 138 — różnice, a przy drucie proszkowym — na stronie drut proszkowy 136/138. Podstawy półautomatu MAG: MIG/MAG.

W kalkulatorze energii liniowej łuk kryty ma najwyższą sprawność cieplną z procesów łukowych: k = 1,0 wobec 0,8 dla MAG 135 i MMA 111 oraz 0,6 dla TIG 141. Przy tym samym prądzie, napięciu i prędkości spawania 121 wprowadza więc w złącze 1,25 razy więcej ciepła niż 135: łuk pali się pod topnikiem i mało ciepła ucieka promieniowaniem.

ProcesISO 4063k
Spawanie łukiem krytym drutem litym
SAW
1211,0
Spawanie łukowe elektrodą otuloną
MMA · SMAW
1110,8
Spawanie MAG drutem litym w osłonie gazu aktywnego
MAG · GMAW
1350,8
Spawanie MAG drutem proszkowym topnikowym
FCAW
1360,8
Spawanie TIG spoiwem litym
TIG · GTAW
1410,6
Spawanie plazmowe150,6

Prąd, napięcie i prędkość dla 121 zależą od średnicy drutu, topnika i urządzenia. Tabeli takich parametrów tu nie ma — wartości wyjściowe bierz z kart katalogowych drutu i topnika, a energię liniową licz w kalkulatorze.

Topniki: topione i aglomerowane

Topnik nie jest dodatkiem do drutu, tylko połową zestawu. Według ISO 14174 dzieli się go ze względu na sposób wytwarzania i skład chemiczny. Topione mają szklistą, kruchą strukturę, słabo chłoną wilgoć i są stabilne w składzie. Aglomerowane są sklejonymi ziarnami proszku, mogą dawać stopiwu dodatki stopowe i odtleniacze, ale chłoną wilgoć i trzeba je suszyć. Są też mieszane. Od składu zależy, czy ścieg wychodzi ładniejszy, a stopiwo bardziej odporne na uderzenie.

Wilgotny topnik to pory w spoinie i wodór, który sprzyja pęknięciom zimnym. Temperaturę i czas suszenia podaje karta producenta; nie wpisujemy tu jednej liczby, bo dla różnych topników są różne. Zasada: topnik trzymać w szczelnych workach, otwarte partie zużyć albo wysuszyć, a odzyskany przesiać z pyłu i resztek żużla.

Z lewej dwa rodzaje topnika: topiony — szkliste ziarna, mało chłonie wilgoć, stały skład; aglomerowany — sklejony proszek, może legować spoinę, chłonie wilgoć i wymaga suszenia; z prawej obieg: szczelny worek, suszenie według karty producenta, spawanie, przesianie odzyskanego topnika; wilgotny topnik daje pory i wodór
Topnik to połowa kompletu: jego rodzaj decyduje o spoinie, a wilgoć w nim — o porach i wodorze.

Pobierz schemat: SVG · PNG

Druty i oznaczenia

Dla stali niestopowych i drobnoziarnistych zestaw drut + topnik opisuje norma ISO 14171. Przykład budowy oznaczenia (nie rekomendacja): S 46 4 AB S2Si. S to proces SAW, 46 — grupa wytrzymałości stopiwa, 4 — temperatura próby udarności (47 J w −40 °C), AB — typ topnika (aluminianowo-zasadowy według ISO 14174), S2Si — drut. Topnik i drut dobiera się parą i zapisuje w WPS razem: zmiana marki topnika to zmiana technologii.

Typowe wady

  • Pory — wilgotny topnik, rdza i olej na krawędziach, za cienka warstwa topnika; zob. pory w spoinie.
  • Brak przetopu i przyklejenia — zła prędkość, położenie drutu względem rowka; zob. przyklejenie spoiny.
  • Wtrącenia żużla — w spoinach wielościegowych, gdy rowek jest wąski, a żużel zostaje w kącie między ściegami.
  • Pęknięcia gorące w osi ściegu — gdy ścieg jest głęboki i wąski; zob. pęknięcia spoin.
  • Podtopienia — za duża prędkość lub prąd.

Dopuszczalne wielkości określa ISO 5817, a nazwy i numery niezgodności zestawia tabela ISO 6520-1.

BHP w porównaniu z łukiem odkrytym

Zakryty łuk oznacza mniej promieniowania, rozprysku i dymu niż przy MMA czy MAG, ale nie zero. Zostają: dym z topnika i drutu (wentylacja nadal obowiązuje; zob. dym spawalniczy), gorący żużel i topnik, wysokie napięcie jałowe i duże prądy, ruchome głowice i obrotniki, ciężkie elementy na suwnicy. Ziarna topnika na posadzce są śliskie jak kulki. Ochrony oczu i odzieży nadal wymaga się przy każdej czynności, przy której łuk może się odsłonić; zob. środki ochrony indywidualnej.

Kwalifikacja operatora i technologii

Świadectwo spawacza ISO 9606-1 nie obejmuje maszyny. Operatora, który programuje i nadzoruje spawanie zmechanizowane lub automatyczne, kwalifikuje ISO 14732; norma dopuszcza kilka dróg, m.in. przez uznanie technologii. Technologia 121 trafia do dokumentów jak każda inna: wstępna pWPS, jej badania według ISO 15614-1 i sprawozdanie WPQR, a na hali instrukcja WPS z numerem procesu, parą drut–topnik i pozycją. Egzamin ręczny opisuje strona egzamin spawacza ISO 9606.

Normy i źródła

Wydanie normy, punkt lub tablica i to, co z nich bierze ta strona. Numery sprawdzono w spisach treści wydawców norm; pełne teksty sprzedają organizacje normalizacyjne.

  • EN ISO 4063:2023, pkt 5.2 — numery spawania łukiem krytym w grupie 12 (121, 122, 125)
  • EN ISO 14174:2019, pkt 5.2, 5.3 — sposób wytwarzania i typ topnika (np. AB)
  • EN ISO 15614-1:2017+A1:2019, pkt 8.5.1 — zakres właściwy dla spawania łukiem krytym (proces 12)

Częste pytania

Co to jest metoda 121?

Według ISO 4063 numer 121 oznacza spawanie łukiem krytym drutem litym, w skrócie SAW (UP w Niemczech). Łuk pali się między drutem a materiałem rodzimym pod warstwą sypkiego topnika, więc go nie widać, a jeziorko jest zamknięte od powietrza przez płynny żużel. To proces zmechanizowany lub zautomatyzowany, stosowany do długich spoin i grubych blach.

W jakich pozycjach spawa się łukiem krytym?

Praktycznie tylko w pozycji podolnej PA oraz — dla spoin pachwinowych — w nabocznej PB. Topnik leży na spoinie pod własnym ciężarem, więc w pionie i nad głową by się wysypał. Pozycja PC jest możliwa tylko przy specjalnym zabezpieczeniu topnika i zwykle się jej unika, obracając element na pozycjonerze.

Czy do spawania łukiem krytym wystarczy świadectwo ISO 9606-1?

Nie. Świadectwo ISO 9606-1 dotyczy spawacza pracującego ręcznie lub półautomatem. Kto ustawia i obsługuje głowicę zmechanizowaną, jest operatorem spawania i kwalifikuje się według ISO 14732. Sama technologia musi być oddzielnie uznana, najczęściej według ISO 15614-1.

Czy przy spawaniu łukiem krytym potrzebna jest przyłbica?

Łuk jest przykryty topnikiem, więc promieniowania i rozprysku jest wyraźnie mniej niż przy łuku odkrytym. Mimo to okulary ochronne lub przyłbica są potrzebne przy ustawianiu głowicy, na początku spoiny i wszędzie tam, gdzie warstwa topnika bywa za cienka i łuk się „przebija”. Gorący żużel i topnik wymagają też rękawic i odzieży ochronnej.

Czym różni się 121 od 135?

Osłoną i stopniem mechanizacji. W 135 jeziorko chroni gaz, a spawacz prowadzi uchwyt ręką w każdej pozycji. W 121 chroni je topnik i żużel, drut posuwa głowica na wózku lub wysięgniku, a spawa się głównie w PA i PB. Za to 121 daje głęboki przetop i dużą wydajność na długich spoinach.

Autor: , spawacz i ślusarz konstrukcji stalowych Aktualizacja:

Reklama